Giấc ngủ an toàn cho trẻ sơ sinh: Hướng dẫn từ chuyên gia Nhật

SIDS — viết tắt của Sudden Infant Death Syndrome, hay còn gọi là Hội chứng đột tử乳幼児突然死症候群 (nyūyōji totsuzen shi shōkōgun) — là hiện tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tử vong đột ngột, không có dấu hiệu báo trước, ngay cả khi trẻ hoàn toàn khỏe mạnh trước đó.

Theo Cục Trẻ em và Gia đình Nhật Bản (こども家庭庁), chỉ riêng trong năm 2024, có 55 trẻ tử vong vì SIDS tại Nhật — đây là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thứ ba ở trẻ sơ sinh. Điều đáng lo ngại là hầu hết các ca SIDS đều xảy ra trong lúc bé đang ngủ.

Mặc dù nguyên nhân cụ thể của SIDS vẫn chưa được xác định rõ, các nhà khoa học đã tìm ra nhiều yếu tố nguy cơ có thể làm tăng khả năng xảy ra. Tin tốt là: nhiều yếu tố đó hoàn toàn có thể phòng ngừa được bằng những thói quen đơn giản trong sinh hoạt hằng ngày.

Hiểu đúng về SIDS không phải để lo sợ, mà để ba mẹ có thể chủ động bảo vệ bé ngay từ những tháng đầu đời — giai đoạn bé có nguy cơ cao nhất, thường là từ 2 đến 6 tháng tuổi.

Đây là khuyến cáo số một được Cục Trẻ em và Gia đình Nhật Bản (こども家庭庁) và các chuyên gia nhi khoa trên toàn thế giới nhất trí: luôn đặt bé nằm ngửa khi ngủ, cho đến ít nhất 1 tuổi.

Tư thế nằm ngửa (あおむけ寝 — aomuke ne) giúp đường thở của bé thông thoáng và giảm đáng kể nguy cơ mắc SIDS, đồng thời phòng tránh nguy cơ ngạt thở do đè mặt vào nệm hay gối.

Nhiều ba mẹ lo ngại rằng bé nằm ngửa dễ bị trớ và có thể sặc. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy trẻ sơ sinh có phản xạ tự bảo vệ đường thở khi nằm ngửa tốt hơn khi nằm sấp. Trừ khi bác sĩ nhi khoa có chỉ định đặc biệt vì lý do y tế, không nên đặt bé nằm sấp (うつぶせ寝) khi ngủ một mình.

Tư thế nằm nghiêng cũng không được khuyến khích vì bé có thể lăn sang tư thế nằm sấp bất cứ lúc nào. Nếu bé đã biết tự lật, và bé chủ động lật trong lúc ngủ, ba mẹ không cần phải liên tục xoay bé lại — điều quan trọng là bắt đầu giấc ngủ ở tư thế nằm ngửa.

Ngoài tư thế ngủ, môi trường xung quanh bé trong lúc ngủ đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Dưới đây là những nguyên tắc được khuyến cáo bởi các chuyên gia Nhật Bản:

• Bề mặt ngủ phải cứng và phẳng: Tránh để bé ngủ trên nệm quá mềm, gối bông, ghế dựa hay xe đẩy trong thời gian dài. Bé cần một bề mặt đủ cứng để không bị lún người.
• Không để đồ vật trong khu vực ngủ của bé: Thú nhồi bông, gối, khăn hay đồ chơi đặt trong cũi đều có thể gây nguy hiểm. Khu vực ngủ của bé cần được dọn sạch sẽ và gọn gàng.
• Điều chỉnh nhiệt độ bằng quần áo, không phải chăn: Thay vì đắp chăn cho bé, hãy mặc cho bé bộ đồ ngủ phù hợp với thời tiết (sleepwear/スリーパー). Chăn lỏng lẻo có thể trùm lên mặt bé khi bé cựa quậy.
• Phòng ngủ nên thoáng khí, không quá nóng: Nhiệt độ phòng lý tưởng cho bé sơ sinh thường trong khoảng 20–26°C. Nếu cổ bé đổ mồ hôi, đó là dấu hiệu bé đang quá nóng.
• Chọn sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn an toàn: Cũi, nôi, và các sản phẩm ngủ khác nên đáp ứng tiêu chuẩn an toàn được công nhận.

Bên cạnh môi trường ngủ, hai yếu tố khác được Cục Trẻ em và Gia đình Nhật Bản nhấn mạnh trong việc phòng ngừa SIDS là nuôi con bằng sữa mẹ và tránh xa khói thuốc lá.

Về sữa mẹ: Các nghiên cứu cho thấy trẻ được bú sữa mẹ có tỷ lệ mắc SIDS thấp hơn đáng kể so với trẻ bú sữa công thức. Không cần phải bú hoàn toàn — ngay cả bú mẹ kết hợp cũng có tác dụng bảo vệ. Tuy nhiên, không phải mẹ nào cũng có thể cho con bú vì nhiều lý do khác nhau, và điều đó hoàn toàn được thông cảm. Điều quan trọng là ba mẹ nhận được sự hỗ trợ đúng đắn từ bác sĩ hoặc chuyên gia về nuôi con.

Về khói thuốc lá: Đây là yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được hoàn toàn. Khói thuốc lá — dù từ mẹ hút trong thai kỳ hay từ người xung quanh hút gần bé sau khi sinh — đều làm tăng đáng kể nguy cơ SIDS. Không hút thuốc trong phòng có bé, không hút thuốc rồi bế bé ngay sau đó, và tránh để bé tiếp xúc với môi trường có khói thuốc thụ động.

Nếu trong gia đình có người hút thuốc, đây là thời điểm tốt nhất để cùng nhau tìm kiếm hỗ trợ để cai thuốc — vì sức khỏe của bé.

Ngủ chung (添い寝 — soshine) là thói quen phổ biến ở nhiều gia đình châu Á, kể cả tại Nhật. Có bé gần bên giúp ba mẹ dễ chăm sóc và cho bú hơn trong đêm. Nhưng các chuyên gia cũng chỉ ra những rủi ro quan trọng cần biết.

Cục Trẻ em và Gia đình Nhật Bản khuyến nghị rằng bé nên ngủ trong cùng phòng với ba mẹ, nhưng trên bề mặt ngủ riêng — ví dụ như cũi hoặc nôi đặt cạnh giường. Cách này vừa giúp dễ theo dõi bé, vừa giảm nguy cơ ngạt thở hoặc đè lên bé trong lúc ngủ say.

Nguy cơ ngủ chung tăng cao trong các trường hợp sau:

• Ba hoặc mẹ dùng thuốc có tác dụng gây ngủ, hoặc đã uống rượu bia trước khi ngủ
• Bé sinh non hoặc nhẹ cân hơn bình thường
• Ngủ chung trên ghế sofa, ghế nệm, hoặc bề mặt mềm và lõm
• Có nhiều người lớn cùng ngủ trên một giường

Nếu ba mẹ chọn ngủ chung, hãy đảm bảo bề mặt ngủ an toàn và không bao giờ đặt bé ngủ trên ghế sofa hay ghế bành. Nên tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa để có hướng dẫn phù hợp với hoàn cảnh của từng gia đình.

Dù đã áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa, ba mẹ vẫn cần theo dõi bé trong giấc ngủ và biết khi nào cần tìm sự hỗ trợ y tế. Hãy liên hệ ngay bác sĩ nhi khoa hoặc đến cơ sở y tế gần nhất nếu bé có các biểu hiện sau trong hoặc sau giấc ngủ:

• Bé ngừng thở hoặc thở không đều, kéo dài — dù chỉ vài giây
• Màu da bé chuyển sang xanh tái hoặc tím ở môi, đầu ngón tay, hay quanh mắt
• Bé không thể đánh thức được dù đã thử nhiều lần
• Bé thở khò khè, thở nhanh bất thường khi không có triệu chứng cảm cúm
• Bé bị sốt cao (trên 38°C ở trẻ dưới 3 tháng tuổi)

Không phải mọi biến động trong giấc ngủ của bé đều là dấu hiệu nguy hiểm — trẻ sơ sinh thường ngủ không sâu và hay giật mình. Nhưng khi ba mẹ cảm thấy không yên tâm, hãy tin vào trực giác của mình và hỏi ý kiến bác sĩ. Không có câu hỏi nào là quá nhỏ khi liên quan đến sức khỏe của con.